Chi phí logistics luôn là cấu thành lớn trong giá vốn hàng bán, đặc biệt đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, nhà cung cấp FDI hay các nhà máy tại khu công nghiệp. Với khả năng chuyên chở hơn 80% khối lượng thương mại toàn cầu, vận tải đường biển (Sea Freight) là xương sống của chuỗi cung ứng quốc tế. Tuy nhiên, việc book cước tàu không đơn thuần là đẩy hàng lên container. Bài toán thực tế nằm ở việc kiểm soát Transit Time, tối ưu tỷ lệ FCL/LCL, dự phòng rủi ro rớt tàu (Rolled Cargo) và xử lý triệt để các phụ phí Local Charges tại cảng.
Bài viết dưới đây sẽ bóc tách chi tiết bản chất của vận tải đường biển dưới góc độ vận hành thực tế, giúp doanh nghiệp ra quyết định chính xác và quản trị rủi ro hiệu quả.
Vận tải đường biển là gì? Khái niệm và Đặc điểm thực tế
Vận tải đường biển (Sea Freight / Ocean Freight) là hình thức vận chuyển hàng hóa bằng các phương tiện đường thủy (tàu container, tàu rời, tàu Ro-Ro) qua các tuyến đường biển nội địa hoặc quốc tế.
Trong nghiệp vụ xuất nhập khẩu, vận tải đường biển không hoạt động độc lập mà gắn liền với hệ sinh thái bãi bãi container (CY – Container Yard), trạm đóng hàng lẻ (CFS – Container Freight Station), hạ tầng cảng biển và mạng lưới trucking nội địa.
Đặc điểm của vận tải đường biển có những điểm chính như:
Năng lực chuyên chở khổng lồ: Một tàu mẹ (Mother Vessel) có thể chở từ 10,000 đến trên 20,000 TEU (đơn vị tương đương container 20 feet) trong một chuyến.
Tính kinh tế nhờ quy mô: Khi chia trung bình cước phí trên mỗi CBM (khối) hoặc KGS (ký), đường biển luôn là phương án tối ưu nhất.
Hệ thống tuyến cố định: Các hãng tàu (Shipping Lines) vận hành theo lịch trình cố định (Sailing Schedule) với thời gian dự kiến rời cảng (ETD) và cập cảng (ETA) được lên kế hoạch trước.
Đánh giá Ưu và Nhược điểm của vận tải đường biển
Việc nắm rõ ưu nhược điểm giúp Purchasing hoặc Supply Chain Manager phân bổ đúng phương thức vận tải cho từng nhóm hàng trong chuỗi cung ứng.
Ưu điểm của vận tải đường biển:
Tối ưu chi phí: Cước biển (Ocean Freight) rẻ hơn từ 4 đến 6 lần so với cước hàng không đối với các lô hàng có trọng lượng/thể tích lớn.
Không giới hạn chủng loại và kích thước: Phù hợp với hàng siêu trường siêu trọng (OOG), hàng dự án, máy móc thiết bị, nguyên vật liệu thô (than, quặng, ngũ cốc).
Vận chuyển an toàn cho hàng đặc thù: Hàng nguy hiểm (DG Cargo) hoặc hàng yêu cầu kiểm soát nhiệt độ (Reefer Cargo – hàng đông lạnh) được vận chuyển an toàn hơn nhờ các container chuyên dụng.
Nhược điểm của vận tải đường biển:
Transit Time kéo dài: Thời gian di chuyển trên biển tính bằng tuần hoặc tháng (ví dụ: Hải Phòng đi Los Angeles mất khoảng 22-28 ngày, đi Rotterdam mất 30-35 ngày).
Rủi ro từ yếu tố ngoại cảnh: Lịch tàu dễ bị delay do thời tiết (bão, biển động), kẹt cảng (Port Congestion) hoặc đình công tại cảng đích.
Quy trình chứng từ phức tạp: Yêu cầu sự chính xác tuyệt đối về Bill of Lading (B/L), Manifest, VGM và các chứng từ hải quan. Sai sót nhỏ có thể dẫn đến việc hàng không được dỡ xuống cảng hoặc phát sinh phí lưu bãi.
So sánh Vận tải đường biển (Sea) và Vận tải hàng không (Air)
Việc chuyển đổi giữa Sea và Air phụ thuộc trực tiếp vào biên độ lợi nhuận của sản phẩm và yêu cầu về Lead-time.
| Tiêu chí | Vận tải đường biển (Sea Freight) | Vận tải hàng không (Air Freight) |
| Chi phí (Cost) | Thấp, tính theo CBM hoặc Container (TEU). | Rất cao, tính theo KGS (Gross weight hoặc Volume weight). |
| Thời gian (Transit Time) | Dài (15 – 45 ngày tùy tuyến). | Rất ngắn (1 – 5 ngày). |
| Loại hàng phù hợp | FMCG, máy móc công nghiệp, nguyên liệu thô, nội thất, hàng cồng kềnh. | Linh kiện điện tử, dược phẩm, hàng mẫu, hàng xa xỉ, hàng cần gấp. |
| Giới hạn trọng tải | Rất lớn (hàng chục ngàn tấn). | Giới hạn theo tải trọng khoang bụng máy bay (Belly Cargo) hoặc máy bay chở hàng (Freighter). |
| Mức độ rủi ro hư hỏng | Dễ rỉ sét do hơi muối, rủi ro ẩm mốc, rung lắc dài ngày. | Rất thấp, hàng hóa được bảo quản tốt, ít rung lắc mạnh. |
LCL và FCL: Doanh nghiệp nên chọn hình thức nào?
Đây là bài toán thường nhật của nhân sự làm Import/Export.
1. FCL (Full Container Load) – Hàng nguyên container
Bản chất: Người gửi hàng (Shipper) thuê toàn bộ một hoặc nhiều container. Hàng được đóng tại kho người gửi và giao nguyên kẹp chì (Seal) đến kho người nhận (CY-CY).
Khi nào sử dụng: Khi lượng hàng đủ lớn, thường là trên 15 CBM đối với container 20DC.
Ưu điểm: Hàng hóa an toàn, không bị lẫn lộn, quy trình kẹp chì minh bạch, giảm thiểu rủi ro hư hỏng.
Xem thêm: Vận chuyển hàng đường biển FCL – giải pháp cho lô hàng lớn
2. LCL (Less than Container Load) – Hàng lẻ
Bản chất: Lô hàng nhỏ không xếp đầy một container. Consolidator (người gom hàng) sẽ kết hợp hàng của nhiều chủ hàng khác nhau vào chung một container. Hàng được giao nhận tại trạm đóng gói (CFS-CFS).
Khi nào sử dụng: Khi lượng hàng nhỏ (thường dưới 13 CBM).
Rủi ro cần lưu ý: Nguy cơ móp méo, hư hỏng cao hơn do quá trình dỡ hàng/đóng hàng chung với các loại hàng hóa khác. Thời gian chờ gom hàng tại cảng xuất và chia tách hàng tại cảng nhập khiến Transit Time thực tế của LCL thường dài hơn FCL khoảng 3-5 ngày.
Xem thêm: Vận chuyển hàng LCL đi quốc tế – linh hoạt, tiết kiệm chi phí
Kinh nghiệm thực tế: Điểm hòa vốn (Break-even point) giữa LCL và FCL thường rơi vào khoảng 13 – 15 CBM. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần tính cả các phụ phí Local Charges tại cảng đích. Có những trường hợp lô hàng 12 CBM đi LCL có cước biển rất rẻ, nhưng phí dỡ hàng lẻ (CFS charge, THC) tại cảng đích lại đắt hơn việc bao nguyên một container 20 feet.
Bóc tách Chi phí và Phụ phí (Surcharges) đường biển
Hiểu sai về cấu trúc chi phí là nguyên nhân chính khiến doanh nghiệp SME bị thâm hụt ngân sách logistics. Tổng chi phí không chỉ có cước biển (O/F).
1. Cước vận tải chính (Ocean Freight – O/F) Biến động theo cung cầu thị trường, giá nhiên liệu và tính chất mùa vụ.
2. Phụ phí tại cảng (Local Charges) Thường cố định và bắt buộc thanh toán tại POL (cảng xếp) và POD (cảng dỡ):
THC (Terminal Handling Charge): Phí bốc xếp container từ bãi lên tàu và ngược lại.
B/L Fee / D/O Fee: Phí phát hành Vận đơn (hàng xuất) hoặc Lệnh giao hàng (hàng nhập).
Seal Fee / Telex Release Fee: Phí kẹp chì / Phí giải phóng hàng bằng điện giao hàng.
VGM (Verified Gross Mass): Phí cân xác nhận khối lượng toàn bộ container.
3. Phụ phí biến động (Surcharges)
BAF / EBS: Phụ phí điều chỉnh giá nhiên liệu.
PSS (Peak Season Surcharge): Phụ phí mùa cao điểm (thường áp dụng trước các dịp lễ lớn như Noel, Tết Nguyên Đán).
GRI (General Rate Increase): Phụ phí tăng giá cước chung do hãng tàu áp dụng khi nhu cầu thị trường tăng đột biến.
4. Phí phạt lưu bãi, lưu vỏ (DEM/DET) – “Kẻ thù” của lợi nhuận
DEM (Demurrage): Phí lưu bãi tại cảng. Phát sinh khi container nằm tại cảng vượt quá số ngày miễn phí (Free Time) mà hãng tàu cho phép.
DET (Detention): Phí lưu vỏ container. Phát sinh khi doanh nghiệp kéo container về kho riêng đóng/rút hàng và trả vỏ không/trễ hạn.
Cách kiểm soát: Luôn đàm phán xin thêm Free Time (thường từ 14 – 21 ngày DEM+DET combined) ngay từ bước lấy Booking, đặc biệt với các lô hàng cần thời gian làm thủ tục kiểm tra chuyên ngành, công bố hợp quy.
=>> XEM THÊM: Cước vận tải đường biển: Cấu trúc, Cách tính và Các yếu tố cấu thành giá cước tàu biển
Các rủi ro thực tế và Cách kiểm soát trong vận tải đường biển
Vận tải quốc tế luôn tiềm ẩn rủi ro. Sự khác biệt giữa một chuyên viên Logistics giàu kinh nghiệm và người mới nằm ở khả năng xử lý sự cố này như thế nào.
1. Rớt tàu (Rolled Cargo)
Nguyên nhân: Hãng tàu nhận Booking vượt quá sức chứa thực tế (Overbooking) hoặc Shipper hạ bãi/thanh lý hải quan trễ hơn giờ cắt máng (CY Cut-off).
Hậu quả: Hàng phải chờ chuyến tàu sau (delay 1-2 tuần), phát sinh phí cắm điện (với hàng lạnh) hoặc phí lưu bãi. Đứt gãy tiến độ giao hàng cho đối tác.
Cách kiểm soát: Cập nhật liên tục lịch tàu. Lấy Booking sớm trước 1-2 tuần. Hoàn thành đóng hàng và truyền tờ khai hải quan trước giờ Cut-off ít nhất 12-24 tiếng.
2. Tổn thất, hư hỏng do độ ẩm (Container Sweat)
Nguyên nhân: Hành trình đi qua nhiều vùng khí hậu khác nhau khiến nhiệt độ trong container thay đổi, tạo ra hiện tượng ngưng tụ hơi nước (“mồ hôi container”).
Hậu quả: Hàng nông sản bị mốc, hàng máy móc bị rỉ sét, thùng carton rã nát.
Cách kiểm soát: Trải bạt màng PE, sử dụng túi hút ẩm (Desiccant bags) đủ liều lượng, hoặc sử dụng container lạnh (Reefer) chạy nền nhiệt độ ổn định cho các mặt hàng nhạy cảm.
3. Sai lệch chứng từ (Discrepancy in Documents)
Nguyên nhân: Khai báo sai số lượng, trọng lượng, mô tả hàng hóa giữa SI (Shipping Instructions), Tờ khai hải quan và C/O.
Hậu quả: Hải quan cảng nhập giữ hàng, không thể thông quan. Phải xin tu chỉnh Bill (Amend B/L) với hãng tàu, tốn phí và thời gian.
Cách kiểm soát: Áp dụng nguyên tắc “Cross-check 3 bên” giữa Commercial Invoice, Packing List và Draft B/L trước khi chốt phát hành vận đơn gốc.
Khi nào doanh nghiệp cần thuê dịch vụ Forwarder chuyên nghiệp?
Một số tập đoàn lớn có khối lượng xuất nhập khẩu lên tới hàng ngàn TEU/tháng có thể ký hợp đồng trực tiếp (Direct Contract) với các hãng tàu như Maersk, MSC, COSCO. Tuy nhiên, đối với hơn 90% các doanh nghiệp SME, nhà máy trong khu công nghiệp, việc sử dụng dịch vụ của Freight Forwarder là lựa chọn khôn ngoan nhất.
Doanh nghiệp nên tìm đến Forwarder khi:
Cần giải pháp Door-to-Door: Hãng tàu chỉ chịu trách nhiệm vận chuyển từ Cảng đến Cảng (Port to Port). Forwarder sẽ tích hợp toàn bộ chuỗi: Trucking nội địa -> Thủ tục hải quan -> Cước biển -> Khai báo chuyên ngành tại nước sở tại.
Khối lượng hàng không đều đặn hoặc đi LCL: Forwarder có mạng lưới gom hàng lẻ và hợp đồng Service Contract (giá đại lý) với hãng tàu, giúp cung cấp giá cước tốt hơn mức doanh nghiệp tự liên hệ.
Hàng hóa có tính pháp lý phức tạp: Các mặt hàng cần làm kiểm tra chất lượng, công bố mỹ phẩm, dán nhãn năng lượng, khai báo hóa chất… cần đơn vị có chuyên môn thực tế tại Chi cục Hải quan để giải quyết nhanh, tránh kẹt hàng tại cảng.
=>>XEM THÊM: Dịch vụ vận tải đường biển và logistics trọn gói cho doanh nghiệp
Kết luận
Vận tải đường biển không chỉ là phương thức tiết kiệm chi phí mà còn là công cụ chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Chìa khóa để thành công nằm ở việc hiểu rõ cấu trúc chi phí (đặc biệt là Local Charges và DEM/DET), chuẩn bị chứng từ chính xác và có phương án dự phòng cho các rủi ro chậm trễ.
Để các lô hàng vượt biển an toàn, đúng tiến độ và không phát sinh chi phí ẩn, doanh nghiệp cần một đối tác logistics am hiểu sâu sắc quy định hải quan và mạng lưới vận tải toàn cầu. Với hệ sinh thái dịch vụ trọn gói từ Booking, Trucking nội địa đến Customs Clearance chuyên sâu, Air & Sea Global sẵn sàng trở thành cánh tay nối dài, đồng hành cùng doanh nghiệp tối ưu hóa mọi mắt xích trong chuỗi cung ứng quốc tế.
